شماره 26 / دوره هشتم 1405 بهار

گسترش روزافزون هوش مصنوعی و فناوری‌های مبتنی بر بلاک‌چین، مفهوم سنتی قراردادها را با تحولاتی بنیادین مواجه ساخته و زمینه شکل‌گیری قراردادهای هوشمند را فراهم کرده است. این دسته از قراردادها، با اتکا بر اجرای خودکار تعهدات و کاهش مداخله انسانی، ضمن افزایش سرعت، شفافیت و کارآمدی روابط قراردادی، مخاطرات حقوقی جدیدی از جمله ابهام در احراز اراده واقعی طرفین، تخصیص مسئولیت ناشی از تصمیم‌گیری‌های الگوریتمی، امنیت سایبری، حمایت از داده‌های شخصی، اعتبار شروط قراردادی و نحوه جبران خسارت را ایجاد کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف ارائه الگویی برای مدیریت حقوقی ریسک در قراردادهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی، به بررسی تطبیقی مبانی و سازوکارهای حقوقی حاکم بر این قراردادها در نظام حقوقی ایران، مقررات اتحادیه اروپا و اسناد بین‌المللی می‌پردازد. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل تطبیقی منابع حقوقی، قوانین، رویه‌های تقنینی و اسناد بین‌المللی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه قواعد عمومی قراردادها در حقوق ایران ظرفیت نسبی برای پذیرش قراردادهای هوشمند را داراست، اما فقدان مقررات اختصاصی در حوزه شخصیت حقوقی سامانه‌های هوش مصنوعی، معیارهای انتساب مسئولیت، مدیریت ریسک‌های فناورانه و تضمین امنیت حقوقی، موجب بروز خلأهای تقنینی قابل توجه شده است. در مقابل، رویکردهای نوین اتحادیه اروپا، به‌ویژه در حوزه تنظیم‌گری هوش مصنوعی و حکمرانی داده، چارچوبی نظام‌مند برای پیشگیری و مدیریت ریسک‌های قراردادی ارائه کرده‌اند. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که توسعه یک نظام حقوقی مبتنی بر مدیریت پیشگیرانه ریسک، شناسایی مسئولیت مبتنی بر سطح مخاطره، تدوین استانداردهای فنی و حقوقی برای طراحی و اجرای قراردادهای هوشمند و اصلاح قوانین داخلی با الهام از استانداردهای بین‌المللی، می‌تواند ضمن افزایش امنیت حقوقی و اعتماد مشروع طرفین، زمینه بهره‌برداری مؤثر از فناوری‌های نوین قراردادی را در نظام حقوقی ایران فراهم سازد.

واژگان کلیدی: مدیریت حقوقی ریسک، قراردادهای هوشمند، هوش مصنوعی، حقوق قراردادها، حقوق تطبیقی، اتحادیه اروپا

گسترش شبکه‌های اجتماعی مجازی، تغییرات گسترده‌ای در شیوه ارتباطات انسانی، شکل‌گیری هویت و الگوهای تعامل اجتماعی نوجوانان ایجاد کرده است. دوران نوجوانی به دلیل اهمیت فرآیند هویت‌یابی، حساسیت نسبت به پذیرش اجتماعی و شکل‌گیری روابط با همسالان، یکی از دوره‌هایی است که بیشترین تأثیرپذیری را از فضای مجازی دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر هویت‌یابی، روابط اجتماعی و سلامت روان نوجوانان و تبیین نقش پیشگیرانه مشاور مدرسه انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی بوده و اطلاعات مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی منابع علمی، نظریه‌های روان‌شناختی و یافته‌های پژوهش‌های پیشین گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی دارای ماهیتی دوگانه هستند، به‌گونه‌ای که از یک سو می‌توانند زمینه افزایش آگاهی، توسعه روابط اجتماعی، تقویت مشارکت و تجربه هویت‌های مختلف را فراهم کنند و از سوی دیگر، استفاده افراطی و کنترل‌نشده از آن‌ها ممکن است موجب بحران هویت، وابستگی به تأیید اجتماعی، کاهش کیفیت روابط واقعی، اضطراب، احساس تنهایی و کاهش سلامت روان نوجوانان شود. نتایج همچنین نشان می‌دهد که نقش مشاور مدرسه در عصر دیجیتال از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مشاوران می‌توانند از طریق آموزش سواد رسانه‌ای، تقویت مهارت‌های زندگی، ارتقای خودآگاهی، آموزش مدیریت زمان و شناسایی زودهنگام آسیب‌های روانی ـ اجتماعی، زمینه استفاده سالم و مسئولانه دانش‌آموزان از شبکه‌های اجتماعی را فراهم سازند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، رویکرد توانمندسازی نوجوانان و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، جایگزین مؤثرتری نسبت به محدودسازی صرف استفاده از فضای مجازی خواهد بود.

واژگان کلیدی: شبکه‌های اجتماعی مجازی، هویت‌یابی، سلامت روان، روابط اجتماعی، سواد رسانه‌ای، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی

سواد مالی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی در عصر حاضر، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری رفتارهای اقتصادی و کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی افراد دارد. پیچیده‌تر شدن محیط‌های اقتصادی، گسترش ابزارهای مالی، تغییر الگوهای مصرف و افزایش ضرورت مدیریت منابع محدود، آموزش سواد مالی را به یکی از نیازهای اساسی نظام‌های آموزشی تبدیل کرده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر آموزش سواد مالی بر رفتارهای اقتصادی دانش‌آموزان دوره متوسطه و با رویکردی تحلیلی انجام شده است. روش پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی ـ تحلیلی بوده و داده‌های مورد نیاز با استفاده از مطالعه اسنادی، بررسی منابع علمی، مقالات پژوهشی داخلی و خارجی و گزارش‌های معتبر بین‌المللی گردآوری و تحلیل شده است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزش سواد مالی از طریق افزایش دانش اقتصادی، اصلاح نگرش‌های مالی و تقویت مهارت‌های تصمیم‌گیری، تأثیر قابل‌توجهی بر رفتارهای اقتصادی دانش‌آموزان دارد. نتایج تحلیل‌ها بیانگر آن است که آموزش سواد مالی موجب بهبود توانایی دانش‌آموزان در مدیریت هزینه‌ها، افزایش گرایش به پس‌انداز، تقویت آینده‌نگری اقتصادی، اصلاح الگوی مصرف، کاهش خریدهای هیجانی و ارتقای توان تصمیم‌گیری مالی می‌شود. همچنین، مشخص شد که اثربخشی آموزش سواد مالی زمانی بیشتر است که این آموزش‌ها به‌صورت کاربردی، متناسب با شرایط زندگی واقعی دانش‌آموزان و همراه با فعالیت‌های عملی ارائه شوند.بر اساس نتایج پژوهش، مدارس می‌توانند نقش اساسی در توسعه فرهنگ اقتصادی و تربیت شهروندانی مسئول و آگاه ایفا کنند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود آموزش سواد مالی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های برنامه درسی مهارت‌های زندگی در دوره متوسطه مورد توجه قرار گیرد و با بهره‌گیری از روش‌های نوین آموزشی، زمینه ارتقای توانایی‌های مالی نسل آینده فراهم شود.

واژگان کلیدی: سواد مالی، آموزش مالی، رفتارهای اقتصادی، تصمیم‌گیری اقتصادی، مدیریت مالی، فرهنگ مصرف

ساختمان‌های آموزشی به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های اجتماعی، نیازمند بهره‌گیری از سیستم‌های ساختمانی ایمن، پایدار و کم‌مصرف هستند. با توجه به قرارگیری بسیاری از مناطق ایران، به‌ویژه استان کرمانشاه، در پهنه‌های لرزه‌خیز، ارتقای مقاومت لرزه‌ای مدارس و کاهش آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر مخاطرات طبیعی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. همچنین، افزایش هزینه‌های انرژی و ضرورت حرکت به سمت ساختمان‌های پایدار، توجه به عملکرد حرارتی و بهره‌وری انرژی در طراحی مدارس را ضروری ساخته است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی عملکرد سیستم قالب عایق ماندگار (ICF) در ساخت مدارس استان کرمانشاه با رویکرد افزایش مقاومت لرزه‌ای و بهینه‌سازی مصرف انرژی انجام شده است.روش تحقیق حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی منابع علمی، تحلیل ویژگی‌های فنی سیستم ICF و مقایسه آن با روش‌های متداول ساخت، قابلیت کاربرد این فناوری در پروژه‌های مدرسه‌سازی استان کرمانشاه مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سیستم ICF به دلیل ایجاد دیوارهای بتن مسلح پیوسته، می‌تواند موجب افزایش سختی جانبی، بهبود رفتار لرزه‌ای، کاهش آسیب‌های سازه‌ای و افزایش تاب‌آوری ساختمان‌های آموزشی شود. همچنین، وجود لایه‌های عایق حرارتی پیوسته در این سیستم، نقش مؤثری در کاهش انتقال حرارت، کاهش مصرف انرژی و ارتقای آسایش حرارتی کلاس‌های درس دارد.نتایج تحلیل نشان می‌دهد که اگرچه اجرای سیستم ICF ممکن است در مرحله اولیه ساخت با چالش‌هایی مانند هزینه اولیه بالاتر، نیاز به نیروی متخصص و ضرورت آموزش عوامل اجرایی همراه باشد، اما با در نظر گرفتن هزینه چرخه عمر ساختمان، کاهش هزینه‌های انرژی، افزایش دوام و کاهش نیازهای تعمیر و نگهداری، می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای توسعه مدارس پایدار در استان کرمانشاه باشد. بر اساس یافته‌های این پژوهش، استفاده هدفمند از فناوری ICF در پروژه‌های آینده سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس می‌تواند گامی مؤثر در جهت ساخت فضاهای آموزشی مقاوم، کم‌مصرف و منطبق با الزامات توسعه پایدار باشد.

واژگان کلیدی: قالب عایق ماندگار (ICF)، مدارس پایدار، مقاومت لرزه‌ای، بهینه‌سازی مصرف انرژی، تاب‌آوری سازه‌ای

این پژوهش به بررسی مفهوم، مبانی و چارچوب عملیاتی مدیریت عملیات نظامی در سیستم حقوقی ایران، با تأکید بر اصل حق دفاع مشروع در حقوق بین‌الملل، می‌پردازد. در این پژوهش، حق دفاع مشروع به‌عنوان یکی از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل که در ماده ۵۱ کنوانسیون‌های ژنو و در سند اساسی جامعه ملل و سپس سازمان ملل متحد تثبیت شده، مورد تحلیل قرار می‌گیرد. ایران با توجه به جایگاه جغرافیایی، تاریخچه تنش‌های منطقه‌ای و تهدیدات امنیتی معاصر، این حق را به‌عنوان بخشی از سیاست دفاعی خود شناخته و در ساختار قانونی داخلی خود نیز آن را تثبیت کرده است. در این راستا، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در بند «الف» ماده ۱۵۴ به صراحت از حق دفاع مشروع نام می‌برد و سیاست‌های دفاعی کشور را در چارچوب این اصل تعریف می‌کند. همچنین، قانون سازمان نظام وحدت‌بخشی و قانون سازمان ارتش جمهوری اسلامی ایران، اصول و مقررات عملیاتی را بر اساس این حق تنظیم کرده‌اند. از دیدگاه حقوق بین‌الملل، حق دفاع مشروع شرایطی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به شرط ضرورت، تناسب، اطلاع‌رسانی به شورای امنیت و عدم تجاوز به سایر اصول حقوق بین‌الملل اشاره کرد. ایران در عملیات نظامی خود، این شرایط را در سطح اصول و مقررات داخلی مدنظر قرار داده و سعی در ایجاد هماهنگی بین سیاست‌های دفاعی داخلی و تعهدات بین‌المللی داشته است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای قوانین و سیاست‌های دفاعی، به بررسی نحوه مدیریت عملیات نظامی در ایران در شرایط تهدیدات معاصر می‌پردازد و نشان می‌دهد که این مدیریت، علاوه بر پایبندی به اصول حقوق بین‌الملل، دارای ویژگی‌های خاص خود در سیستم فقهی و قانونی ایران است. در نهایت، با توجه به تغییرات ساختاری تهدیدات جهانی، لزوم به‌روزرسانی مفهوم دفاع مشروع و تطبیق آن با تهدیدات غیرسنتی مانند تهدیدات سایبری، اقتصادی و اطلاعاتی مطرح می‌شود.

واژگان کلیدی: حق دفاع مشروع، مدیریت عملیات نظامی، حقوق بین‌الملل، امنیت ملی، سیاست دفاعی

صنعت ساخت‌وساز به‌عنوان یکی از محرک‌های اصلی اقتصاد در کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته، همواره با چالش‌های پیچیده‌ای در زمینه مدیریت زمان، هزینه، کیفیت و منابع انسانی روبه‌رو بوده است. در این میان، پیمانکاران و مجریان پروژه‌های ساخت به‌عنوان بازوی اجرایی، نقش محوری در موفقیت یا شکست پروژه‌ها ایفا می‌کنند. مقاله حاضر با هدف بررسی و تحلیل جامع «مدیریت چرخه‌عمر پروژه‌های ساخت از منظر مجری» تدوین شده است. در این راستا، چهار رکن بنیادین شامل مدیریت قرارداد، برنامه‌ریزی استراتژیک و عملیاتی، کنترل پروژه و رهبری تیم‌های کاری مورد واکاوی قرار گرفته است. روش تحقیق در این مقاله، مرور سیستماتیک منابع کتابخانه‌ای و مقالات معتبر چاپ شده در سال‌های اخیر است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گذار از نگاه سنتیِ «پیمانکارِ صرفاً اجراکننده» به «مجریِ شریک در خلق ارزش»، نیازمند تسلط بر مفاهیم حقوقی قراردادها (نظیر فیدیک و شرایط عمومی پیمان)، به‌کارگیری ابزارهای نوین برنامه‌ریزی (مانند مدل‌سازی اطلاعات ساختمان-BIM)، پیاده‌سازی سیستم‌های کنترل یکپارچه (نظیر مدیریت ارزش کسب‌شده-EVM) و از همه مهم‌تر، اعمال سبک‌های رهبری تحول‌آفرین است.  نتایج این بررسی می‌تواند به‌عنوان یک چارچوب راهبردی برای شرکت‌های پیمانکاری، مدیران پروژه و مهندسان اجرایی به‌منظور بهینه‌سازی فرآیندهای چرخه‌عمر پروژه مورد استفاده قرار گیرد.

واژگان کلیدی: چرخه‌عمر پروژه، مجری ساخت، مدیریت قرارداد، برنامه‌ریزی پروژه، کنترل پروژه، رهبری در ساخت‌وساز

انتقال فناوری و دانش در توسعه سیستم‌های جنگی ایران به عنوان یکی از ارکان اساسی استراتژی امنیتی و صنعتی کشور،اهمیت ویژه‌ای در عصر تحولات جهانی و تحریم‌های اقتصادی دارد.این پژوهش بارویکرد توصیفی- تحلیلی، به بررسی مکانیسم‌های انتقال فناوری،چالش‌های ساختاری و نوآوری در حوزه دفاعی می‌پردازد.دراین میان، نقش مؤسسات پژوهشی،دانشگاه‌ها، سازمان‌های صنعتی دفاعی و سیاست‌گذاری‌های ملی در ارتقای ظرفیت‌های داخلی مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که با وجود پیشرفت‌های قابل توجه در حوزه موشکی، رادار، سیستم‌های دفاع هوایی و نانوفناوری، هنوز موانعی چون وابستگی به ورودی‌های خارجی،کمبود سرمایه‌گذاری پایدار، ناهمگونی در سیاست‌گذاری‌ها و ضعف در انتقال دانش از محیط آکادمیک به صنعت وجود دارد. همچنین، تفاوت سطح آمادگی فناوری‌های مختلف (TRL) در بخش دفاعی از یک سو، و نیاز فوری به تولید موتورهای جت، سیستم‌های هوش مصنوعی نظامی و تجهیزات هوایی پیشرفته از سوی دیگر، فضایی را برای تمرکز بیشتر بر روی اولویت‌های فناورانه شکل می‌دهد. این مقاله با استفاده از روش تحلیل SWOT و مطالعات موردی، به شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدات در زنجیره انتقال فناوری در سیستم‌های جنگی می‌پردازد و پیشنهاداتی برای تقویت سیستم ابزاری، ارتقای ظرفیت انسانی و ایجاد شبکه‌های تولید-پژوهش ارائه می‌دهد. در نهایت، تأکید بر «خودکفایی هوشمند» به عنوان مفهومی جامع‌تر از خودکفایی ساده، به عنوان چارچوبی برای توسعه پایدار سیستم‌های جنگی در ایران مطرح می‌شود.

واژگان کلیدی: انتقال فناوری، سیستم‌های جنگی، خودکفایی دفاعی، نوآوری نظامی، ظرفیت‌های داخلی

این مقاله به بررسی جامع روند توسعه، دستاوردها و نقش حیاتی پهپادهای ایرانی در ارتقای توان بازدارندگی دفاعی جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. با تمرکز ویژه بر تلفیق هوش مصنوعی (AI) در سیستم‌های هدایت و کنترل پهپادها، این پژوهش تلاش می‌کند تا تأثیر این فناوری‌های نوین را بر معادلات قدرت منطقه‌ای و توانمندی‌های دفاعی کشور تحلیل کند. مبانی نظری بازدارندگی، تاریخچه توسعه پهپاد در ایران، کاربردهای هوش مصنوعی در ناوبری، شناسایی اهداف، هدایت تسلیحات و سامانه‌های فرماندهی و کنترل مورد بحث قرار گرفته‌اند. همچنین، تأثیر پهپادهای مجهز به هوش مصنوعی بر افزایش دقت، سرعت عمل، کاهش خطای انسانی و در نهایت تقویت توان بازدارندگی دفاعی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. چالش‌های فنی، سایبری و فرصت‌های پیش رو در این حوزه نیز مورد توجه قرار گرفته و چشم‌انداز آینده توسعه این فناوری‌ها در ایران ترسیم می‌شود. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع معتبر علمی و گزارش‌های منتشر شده، به دنبال ارائه تصویری روشن از جایگاه پهپادهای ایرانی و نقش هوش مصنوعی در تقویت امنیت ملی است.

واژگان کلیدی: پهپاد، ایران، هوش مصنوعی، بازدارندگی دفاعی، هدایت و کنترل

در عصر دیجیتال، گذار به دولت الکترونیک به عنوان راهکاری حیاتی برای نوسازی ساختارهای اداری و بهبود تعاملات دولت با شهروندان شناخته می‌شود. این پژوهش با هدف اصلی بررسی تأثیر کیفیت خدمات دولت الکترونیک بر سطح اعتماد عمومی در جمهوری اسلامی ایران طراحی شده است. با توجه به چالش‌های موجود در اعتمادسازی میان دولت و ملت، این مطالعه به دنبال آن است تا مشخص کند که آیا بهبود شاخص‌های فنی و عملکردی سامانه‌های دولتی می‌تواند منجر به افزایش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی شود یا خیر.  روش تحقیق در این مقاله به صورت کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. در این راستا، محقق با مراجعه به منابع معتبر داخلی و خارجی، شامل کتب، مقالات علمی-پژوهشی، گزارش‌های رسمی سازمان‌های بین‌المللی و اسناد بالادستی کشور، داده‌های لازم را گردآوری کرده است. سپس با استفاده از روش تحلیل محتوا، اطلاعات استخراج شده مورد واکاوی قرار گرفت تا رابطه میان ابعاد کیفیت خدمات (مانند سهولت استفاده، امنیت، سرعت و پاسخگویی) و مؤلفه‌های اعتماد عمومی (شامل شفافیت، کارایی و عدالت) تبیین گردد. این روش به پژوهشگر اجازه داد تا با نگاهی عمیق و نظام‌مند، به بررسی دلایل و پیامدهای کیفیت خدمات در بستر ایران بپردازد.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بین کیفیت خدمات دولت الکترونیک و اعتماد عمومی رابطه‌ای مثبت و معنادار وجود دارد. به‌ویژه، ابعاد «امنیت اطلاعات» و «سهولت دسترسی» بیشترین تأثیر را بر افزایش اعتماد کاربران داشته‌اند. در مقابل، پیچیدگی رابط‌های کاربری، کندی در پردازش درخواست‌ها و نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی، به عنوان موانع اصلی کاهش اعتماد شناسایی شدند. همچنین نتایج حاکی از آن است که شفافیت در فرآیندها و کاهش فساد اداری از طریق سامانه‌های هوشمند، نقش کلیدی در بازسازی اعتماد از دست رفته ایفا می‌کند.

واژگان کلیدی: دولت الکترونیک، کیفیت خدمات، اعتماد عمومی، ایران، روش کتابخانه‌ای، تحلیل محتوا، شفافیت، امنیت اطلاعات.

این مقاله مروری به بررسی جامع تاثیرات هوش مصنوعی مولد (Generative AI) بر فرآیندهای مدیریت استراتژیک و نوآوری در مدل‌های کسب‌وکار می‌پردازد. با توجه به سرعت بی‌سابقه نفوذ فناوری‌های هوشمند در ساختارهای سازمانی، این پژوهش ادبیات موجود را در زمینه‌های اتوماسیون تصمیم‌گیری، شخصی‌سازی خلق ارزش برای مشتریان و چالش‌های اخلاقی و امنیتی تحلیل می‌کند. یافته‌های این مرور نشان می‌دهد که اگرچه هوش مصنوعی ظرفیت بالایی برای کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش چابکی سازمانی دارد، اما پیاده‌سازی موفق آن نیازمند بازنگری بنیادین در مهارت‌های رهبری، سواد داده‌ای مدیران و فرهنگ سازمانی است. در نهایت، این مقاله با شناسایی شکاف‌های دانشی در تقاطع فناوری‌های نوظهور و مدیریت استراتژیک، مسیرهای تحقیقاتی نوینی را برای پژوهشگران آینده پیشنهاد می‌دهد.

واژگان کلیدی: هوش مصنوعی، مدیریت استراتژیک، کسب‌وکار، مشاغل